۶. تشخیص مولکولی روتین؛ PCR و Real-time PCR

۶-۱. کاربرد و انتخاب آزمون

روش اصلی مولکولی در آزمایشگاه‌های بالینی، استخراج اسید نوکلئیک و شناسایی/کمی‌سازی EBV DNA با Real-time quantitative PCR (qPCR) است. در بیماران پیوندی و دارای نقص ایمنی، پایش سریالی بار ویروسی برای کمک به ارزیابی خطر PTLD و پاسخ به مداخلات به‌کار می‌رود؛ اما در مونونوکلئوز معمولی افراد ایمن‌سالم، سرولوژی معمولاً انتخاب اول است و PCR روتین ضرورتی ندارد .

۶-۲. نوع نمونه / فاز پیش‌تحلیلی / تفسیر کمی بار ویروسی

نمونه‌های متداول شامل خون کامل EDTA، پلاسما و در شرایط مشخص CSF یا بافت هستند. خون کامل DNA ویروس همراه سلول و آزاد را آشکار می‌کند و اغلب حساس‌تر است؛ پلاسما بیشتر DNA آزاد در گردش را منعکس می‌کند. نتیجه و آستانه یک نوع نمونه را نباید بدون اعتبارسنجی به نوع دیگر تعمیم داد. زمان پردازش، جداسازی پلاسما، شرایط نگهداری، مهارکننده‌های PCR و حجم ورودی استخراج باید مطابق دستورالعمل کیت معتبر کنترل شوند.

PCR کیفی برای شناسایی DNA کاربرد دارد ولی در پایش پاسخ محدودتر از qPCR است. روش‌های multiplex PCR ممکن است در پنل‌های اختصاصی استفاده شوند. در بافت‌شناسی تومورها، هیبریداسیون برای RNAهای EBER (EBER-ISH) روش کلیدی برای نشان دادن حضور ویروس در سلول‌های توموری.

بخش بعدی: الگوریتم تشخیصی برحسب سناریوی بالینی

بیمار  با تب، فارنژیت و لنفادنوپاتی: شرح حال و معاینه، CBC و آنزیم‌های کبدی؛ سپس VCA-IgM، VCA-IgG و EBNA-IgG انجام می شود .

بیمار پیوندی یا دارای نقص ایمنی با شک به PTLD ارزیابی بالینی و تصویربرداری مناسب، qPCR کمی سریالی با یک نوع نمونه و یک روش ثابت، و در صورت ضایعه مشکوک، نمونه‌برداری و پاتولوژی همراه EBER-ISH. بار ویروسی به‌تنهایی PTLD را تأیید یا رد نمی‌کند .

بیمار با شک به کارسینوم نازوفارنکس: ارزیابی تخصصی، آندوسکوپی و بیوپسی با بررسی بافت‌شناسی و EBER-ISH؛ EBV DNA پلاسما و برخی نشانگرهای سرولوژیک در مراکز تخصصی برای غربالگری جمعیت‌های پرخطر یا پایش کاربرد دارند، اما جایگزین تشخیص بافتی نیستند.

شکل ۱. مسیر کلی تصمیم‌گیری تشخیصی؛ انتخاب آزمون بر اساس وضعیت ایمنی و سندرم بالینی انجام می‌شود.

جمع‌بندی

EBV عامل شایع عفونت پایدار انسانی است و طیف آن از عفونت بی‌علامت تا مونونوکلئوز، عوارض نادر و برخی بدخیمی‌ها گسترده است. در فردی که ایمنی سالم است و با سندرم مونونوکلئوز مراجعه میکند، سرولوژی اختصاصی محور تشخیص است؛ در بیمار پرخطر، qPCR کمی با پایش روند بار ویروسی ارزش بیشتری دارد؛ و در ضایعات مشکوک به بدخیمی، تأیید بافتی و EBER-ISH اهمیت محوری دارند. نتیجه مثبت PCR یا آنتی‌بادی بدون زمینه بالینی نباید معادل بیماری فعال یا سرطان تلقی شود.