بخش اول: پیشگیری از گزش کنه و پیشگیری دارویی پس از گزش
۱. اقدامات محافظتی فردی
افرادی که در معرض خطر تماس با کنه قرار دارند، باید اقدامات محافظتی فردی را برای کاهش احتمال مواجهه با کنه و ابتلا به عفونتهای منتقله از طریق آن رعایت کنند.
۲. استفاده از مواد دافع کنه
برای پیشگیری از گزش کنه، استفاده از مواد دافع زیر توصیه میشود:
- دیاتیلتولوآمید (DEET)
- پیکاریدین (Picaridin)
- اتیل بوتیلاستیلآمینپروپیونات (IR3535)
- روغن اکالیپتوس لیمویی (OLE)
- پیمِتان-۳،۸-دیاُل (PMD)
- ۲-آندکانون (2-Undecanone)
- پرمترین (Permethrin)
این توصیه بر اساس شواهد با کیفیت متوسط ارائه شده است.
۳. خارج کردن کنه متصل به پوست
- خارج کردن کنه متصل به پوست باید در اسرع وقت و با استفاده از روش مکانیکی انجام شود. برای این منظور، استفاده از موچین تمیز با نوک باریک یا وسیلهای مشابه توصیه میشود. وسیله باید بین بدن کنه و سطح پوست قرار گیرد تا کنه خارج شود.
- سوزاندن کنه متصل به پوست با کبریت یا سایر منابع حرارتی و همچنین استفاده از مواد شیمیایی محرک یا فرآوردههای نفتی برای جدا کردن آن توصیه نمیشود.
۴. آزمایش کنه پس از خارج کردن
- توصیه میشود کنه خارجشده برای شناسایی گونه به آزمایشگاه ارسال شود.
- انجام آزمایش برای شناسایی Borrelia burgdorferi در کنههای خارجشده از جنس Ixodes توصیه نمیشود؛ زیرا وجود یا عدم وجود این باکتری در کنهای که از بدن فرد خارج شده است، پیشبینی قابلاعتمادی از احتمال ابتلای بالینی فرد به عفونت فراهم نمیکند.
۵. آزمایش افراد بدون علامت پس از گزش کنه
انجام آزمایش برای بررسی مواجهه با Borrelia burgdorferi در افراد بدون علامتی که دچار گزش کنه از جنس Ixodes شدهاند، توصیه نمیشود.
۶. پیشگیری آنتیبیوتیکی پس از گزش کنه
پیشگیری دارویی با آنتیبیوتیک فقط برای بزرگسالان و کودکانی توصیه میشود که حداکثر طی ۷۲ ساعت پس از خارج کردن کنهای با خطر بالای انتقال عفونت مراجعه میکنند. این اقدام برای گزشهایی که خطر آنها نامشخص یا پایین است، توصیه نمیشود.
گزش کنه زمانی پرخطر محسوب میشود که هر سه معیار زیر برقرار باشند:
- کنه متعلق به گونه ناقل شناختهشده از جنس Ixodes باشد.
- گزش در منطقهای با شیوع بالای بیماری لایم رخ داده باشد.
- کنه به مدت حداقل ۳۶ ساعت به پوست متصل بوده باشد.
در صورتی که نتوان گزش را با اطمینان در گروه پرخطر طبقهبندی کرد، رویکرد انتظار و پایش توصیه میشود.
۷. رژیم دارویی ترجیحی برای پیشگیری پس از گزش پرخطر
برای گزشهای پرخطر ناشی از کنههای جنس Ixodes در تمام گروههای سنی، تجویز یک دوز خوراکی داکسیسایکلین طی ۷۲ ساعت پس از خارج کردن کنه، بر رویکرد صرفاً مشاهده و پایش ترجیح دارد.
دوز توصیهشده عبارت است از:
- بزرگسالان: ۲۰۰ میلیگرم بهصورت تکدوز خوراکی
- کودکان: ۴٫۴ میلیگرم بهازای هر کیلوگرم وزن بدن، حداکثر تا دوز ۲۰۰ میلیگرم
بخش دوم: تشخیص آزمایشگاهی و ارزیابی بالینی بیماری لایم
۱. تشخیص اریتم مهاجر (Erythema Migrans)
در بیمارانی که سابقه احتمالی مواجهه با کنه در منطقه آندمیک بیماری لایم دارند و یک یا چند ضایعه پوستی سازگار با اریتم مهاجر در آنها مشاهده میشود، تشخیص بالینی بر انجام آزمایشهای آزمایشگاهی ترجیح دارد.
در بیمارانی که یک یا چند ضایعه پوستی مشکوک به اریتم مهاجر دارند، اما تظاهرات پوستی آنها از نظر بالینی تیپیک نیست، انجام آزمایش آنتیبادی روی نمونه سرم در مرحله حاد توصیه میشود. در صورت منفی بودن نتیجه اولیه، باید نمونه سرم در مرحله نقاهت نیز بررسی شود.
در این شرایط، آزمایش سرولوژیک بر روشهای تشخیص مستقیم موجود، از جمله واکنش زنجیرهای پلیمراز (PCR) یا کشت نمونه خون و پوست، ترجیح دارد.
در صورت نیاز به نمونهگیری در مرحله نقاهت، نمونه دوم باید حداقل ۲ تا ۳ هفته پس از جمعآوری نمونه مرحله حاد گرفته شود.
۲. راهبرد تشخیصی نوروبورلیوز لایمی (Lyme Neuroborreliosis)
در ارزیابی بیمارانی که احتمال درگیری سیستم عصبی محیطی یا سیستم عصبی مرکزی ناشی از نوروبورلیوز لایمی در آنها مطرح است، انجام آزمایش آنتیبادی سرمی بر PCR یا کشت مایع مغزینخاعی (CSF) یا سرم ترجیح دارد.
در صورت انجام آزمایش مایع مغزینخاعی در بیمار مشکوک به نوروبورلیوز لایمی با درگیری سیستم عصبی مرکزی، توصیه میشود:
- نمونههای CSF و سرم بهصورت همزمان جمعآوری شوند تا شاخص آنتیبادی CSF به سرم (CSF:Serum Antibody Index) تعیین شود. این آزمایش باید در آزمایشگاهی انجام شود که از روششناسی معتبر و تأییدشده استفاده میکند.
- انجام سرولوژی CSF بدون اندازهگیری شاخص آنتیبادی CSF به سرم توصیه نمیشود.
- انجام روتین PCR یا کشت CSF یا سرم توصیه نمیشود.
۳. تظاهرات نورولوژیک نیازمند بررسی از نظر بیماری لایم
در بیمارانی که یک یا چند مورد از اختلالات حاد زیر را نشان میدهند، در صورت وجود احتمال اپیدمیولوژیک مواجهه با کنههای آلوده به Borrelia burgdorferi، انجام آزمایش بیماری لایم توصیه میشود:
- مننژیت
- رادیکولونوریت دردناک (Painful Radiculoneuritis)
- مونونوروپاتی مولتیپلکس (Mononeuropathy Multiplex)، از جمله موارد همگرا
- نوروپاتیهای حاد اعصاب جمجمهای، بهویژه اعصاب جمجمهای هفتم و هشتم و با فراوانی کمتر اعصاب سوم، پنجم و ششم
- شواهد التهاب نخاع یا، بهندرت، التهاب مغز؛ بهویژه در مواردی که با رادیکولیت دردناک در قطعات مرتبط نخاع همراه باشند.
در مقابل، انجام روتین آزمایش بیماری لایم در بیماران مبتلا به موارد زیر توصیه نمیشود:
- اسکلروز جانبی آمیوتروفیک تیپیک (ALS)
- مولتیپل اسکلروزیس عودکننده ـ فروکشکننده (RRMS)
- بیماری پارکینسون
- دمانس یا افت شناختی
- تشنجهای با شروع جدید
همچنین در بیمارانی که دارای سندرمهای نورولوژیک خارج از موارد فوق هستند و سابقه بالینی یا شواهد اپیدمیولوژیک دیگری به نفع بیماری لایم ندارند، غربالگری از نظر این بیماری توصیه نمیشود.
در بیمارانی که تنها یافته تصویربرداری آنها ناهنجاریهای غیراختصاصی ماده سفید در MRI مغز است و سابقه بالینی یا اپیدمیولوژیک دیگری به نفع بیماری لایم ندارند، انجام آزمایش بیماری لایم توصیه نمیشود.
۴. بررسی بیماری لایم در اختلالات روانپزشکی و رشدی
- در بزرگسالان مبتلا به بیماریهای روانپزشکی، انجام روتین آزمایش بیماری لایم توصیه نمیشود.
- در کودکان مبتلا به اختلالات رشدی، رفتاری یا روانپزشکی نیز انجام روتین آزمایش بیماری لایم توصیه نمیشود.
۵. تشخیص آرتریت لایمی (Lyme Arthritis)
در ارزیابی احتمال آرتریت لایمی، انجام آزمایش آنتیبادی سرمی بر PCR یا کشت خون، مایع سینوویال یا بافت سینوویال ترجیح دارد.
در بیماران دارای سرولوژی مثبت که تشخیص آرتریت لایمی در آنها مطرح است و تصمیمگیری درمانی به اطلاعات تشخیصی دقیقتری نیاز دارد، انجام PCR روی مایع سینوویال یا بافت سینوویال بر کشت Borrelia از این نمونهها ترجیح داده میشود.
